Veelvoorkomende ontstekingsaandoeningen van de vulva

De vulva, vaak ten onrechte de vagina genoemd (wat het geboortekanaal is), is het uitwendige vrouwelijke geslachtsorgaan. De vulva bestaat uit huid die overgaat van behaarde huid naar een aangepast slijmvlies. De vulvahuid heeft een specifieke omgeving, die wordt beïnvloed door voortdurende blootstelling aan vocht, wrijving en afsluiting, evenals veranderingen in het lokale microbioom en hormonale schommelingen gedurende het leven. Wat vaak wordt vergeten, is dat vulvahuid nog steeds huid is en dat er dus ook ontstekingsaandoeningen kunnen ontstaan, net zoals elders op het lichaam.

Waarom worden huidaandoeningen van de schaamstreek zo vaak verkeerd gediagnosticeerd?

Vanwege de complexiteit van de vulvahuid is het niet verwonderlijk dat patiënten vaak een verscheidenheid aan symptomen ervaren, maar helaas houden deze symptomen vaak te lang aan voordat een juiste diagnose wordt gesteld. Veel van mijn patiënten ervaren zelfs tientallen jaren symptomen voordat de juiste diagnose wordt gesteld. Omdat de vulva zowel dermatologisch als gynaecologisch van aard is, kunnen patiënten van de ene naar de andere specialist worden doorverwezen, maar de meeste patiënten melden zich in eerste instantie bij de huisarts of een spoedeisende hulp. Een verrassend veelgemaakte fout van artsen bij patiënten met vulvaklachten is het nalaten van een zorgvuldig en systematisch onderzoek van de vulvahuid. Patiënten worden vaak empirisch behandeld zonder ooit te worden onderzocht. Vulvaklachten worden vaak verkeerd gediagnosticeerd als terugkerende schimmelinfecties, bacteriële vaginose of seksueel overdraagbare aandoeningen. Voor artsen is het doel niet om elke complexe aandoening te diagnosticeren, maar om veelvoorkomende patronen te herkennen, eenvoudige aandoeningen te behandelen, irriterende stoffen en onnodige therapieën te vermijden en te weten wanneer doorverwijzing nodig is. Het op de juiste manier onderzoeken van de vulvahuid op unieke bevindingen is de eerste stap naar een diagnose en de keuze van de juiste behandeling.

Wat zijn de meest voorkomende ontstekingsaandoeningen die de vulva aantasten?

Contactdermatitis

Eczeem is een overkoepelende term voor een bepaalde vorm van huidontsteking, ook wel dermatitis genoemd. Contactdermatitis (CD) is een specifieke vorm van eczeem (dermatitis) waarbij de huid reageert op iets waarmee ze in aanraking komt. De vulva is bijzonder gevoelig voor het ontwikkelen van CD vanwege de dunne huid, het microklimaat en de natuurlijke afsluiting.

Contactdermatitis kent twee typen: irritatieve contactdermatitis (ICD) en allergische contactdermatitis (ACD). ICD is het gevolg van cumulatieve schade aan de huidbarrière en is verreweg de meest voorkomende oorzaak van contactdermatitis. Veelvoorkomende irriterende stoffen zijn urine, zweet, zeep, water of andere hygiëneproducten. ACD daarentegen is een vertraagde, individuele immuunreactie op een allergeen dat in contact komt met de huid. Deze reactie op een specifieke trigger treedt 18 tot 96 uur na blootstelling aan het allergeen op. Veelvoorkomende allergenen in het anogenitale gebied zijn geparfumeerde producten, toiletartikelen, maandverband of incontinentiemateriaal, glijmiddelen, conserveermiddelen, plantaardige extracten of topische medicijnen. ACD is bovendien complexer omdat patiënten overgevoelig kunnen worden voor een product dat ze al jaren gebruiken.

De eerste behandeling van contactdermatitis (ICD) of allergische contactdermatitis (ACD) bestaat uit het herstellen van de huidbarrière door middel van milde hygiëne en het vermijden van blootstelling aan mogelijke irriterende stoffen of allergenen. Belangrijke hygiëne-aspecten zijn onder andere het wassen van de slijmvliezen (clitoriskapje, kleine schaamlippen, vestibulum) uitsluitend met de handen. Gebruik alleen een milde, geurvrije reiniger op behaarde, niet-slijmvlieshuid. Het aanbrengen van een milde barrière, zoals vaseline of zinkoxidepasta, kan schuren en kloven verlichten. Omdat urine een veelvoorkomende irriterende stof is voor de vulva, is een adequate behandeling van urine-incontinentie noodzakelijk. Het vermijden van vrij verkrijgbare topische medicijnen is essentieel, aangezien deze vaak contactdermatitis veroorzaken. Bij vermoeden van allergische contactdermatitis kan een verwijzing voor een plakproef (anders dan een priktest) naar een dermatoloog of allergoloog die gespecialiseerd is in allergische contactdermatitis nodig zijn.

Lichen Sclerosus

Lichen sclerosus (LS) is een chronische ontstekingsaandoening die het vaakst wordt gediagnosticeerd bij vrouwen na de menopauze, maar het kan op elke leeftijd voorkomen, ook bij kinderen. De oorzaak is onbekend, maar auto-immuniteit is een belangrijke hypothese. Patiënten hebben doorgaans last van jeuk, irritatie of pijn, maar sommige mensen hebben geen symptomen. De huidafwijkingen in het klassieke, late stadium van lichen sclerosus omvatten porseleinwitte, gerimpelde (vloeipapierachtige) plaques, purpura (blauwe plekken), huidkloven (fissuren) en een achtvormige verspreiding rond de vulva en anus. In een vroeg stadium van LS zijn de huidafwijkingen subtieler en minder specifiek, zoals zwelling of roodheid. Zonder behandeling kan LS na verloop van tijd littekens veroorzaken. Deze littekens kunnen ervoor zorgen dat de labia minora (binnenste schaamlippen) krimpen of verdwijnen, dat de clitoriskap strakker wordt of littekens vertoont en dat de vaginale opening smaller wordt. Onbehandelde LS brengt ook een levenslange kans van 3-5% op plaveiselcelcarcinoom met zich mee, waardoor vroege diagnose, continue behandeling en follow-up essentieel zijn. De eerstelijnsbehandeling bestaat uit een zeer krachtige topische steroïde, en deze kan worden gestart door elke arts die LS vermoedt. Een belangrijke tip is om patiënten te instrueren hoeveel topische medicatie ze moeten gebruiken en hen met behulp van een spiegel te laten zien waar ze het op hun eigen lichaam moeten aanbrengen. Het meest voorkomende probleem dat ik bij LS-patiënten tegenkom, is onderbehandeling vanwege angst voor steroïden. Bij correct gebruik zijn topische steroïden veilig en effectief. LS is een chronische aandoening waarvoor nog geen genezing bestaat, dus het vereist onderhoudsbehandeling, geen eenmalige kuur. Opflakkeringen van symptomen komen vaak voor en vereisen vaak een frequentere medicatie.

Lichen Planus

Lichen planus (LP) is een zeldzame auto-immuun ontstekingsaandoening die de vulva en vagina kan aantasten. Erosieve LP is de ernstigste vorm en is vaak invaliderend vanwege de pijn. Huidafwijkingen omvatten open, rode of rauwe plekken. Ook littekenvorming kan optreden, wat kan leiden tot vernauwing van de vagina, verlies van de kleine schaamlippen en littekens op de clitoriskap. In tegenstelling tot LS komt LP vaker voor in de vagina, waardoor intravaginale therapie een belangrijke overweging is om littekenvorming te voorkomen. Een niet-reagerende aandoening kan systemische immunosuppressie, multidisciplinaire zorg en langdurige controle vereisen. Net als bij LS bestaat er bij LP een risico op maligne transformatie op de lange termijn als gevolg van chronische ontsteking. Vroegtijdige verwijzing naar een dermatoloog is gerechtvaardigd bij erosieve mucosale LP.

Lichen Simplex Chronicus

Lichen simplex chronicus (LSC) is een secundaire huidaandoening. Dit betekent dat het ontstaat als een 'eindgevolg' van een andere oorzaak, vaak een onderliggende huidaandoening of blootstelling die jeuk veroorzaakt. Jeuk leidt vervolgens tot krabben of wrijven, waardoor de huid uiteindelijk verdikt of leerachtig wordt. Ik leg het patiënten uit als een soort 'pantser' dat de huid opbouwt tegen krabben, maar frustrerend genoeg zorgt dit pantser juist voor meer ontstekingen en jeuk, waardoor de vicieuze cirkel zich in stand houdt. De behandeling is gericht op het doorbreken van deze jeuk-krabcyclus door bewust krabben te vermijden, jeuktriggers te verwijderen, de huidbarrière te herstellen, de juiste medicatie te gebruiken en de jeuk 's nachts te bestrijden. Koelende middelen kunnen acuut helpen om het jeuksignaal naar de hersenen te onderdrukken en zo de aanhoudende drang om te krabben te verminderen.

Andere ontstekingsaandoeningen

Andere veelvoorkomende huidaandoeningen die in de vulva kunnen voorkomen, zijn genitale psoriasis, seborroïsche dermatitis, atopische dermatitis of andere vesiculobulleuze of erosieve slijmvliesaandoeningen. Voor deze huidaandoeningen is vaak een verwijzing naar een dermatoloog nodig voor diagnose en behandeling.

Hoe kan milde huidverzorging helpen bij het verminderen van irritatie aan de schaamstreek?

Het verminderen van irritatie helpt bij vrijwel alle vulva-aandoeningen. Dit kan worden bereikt door parfums, deodorants, plantaardige extracten en andere onnodige producten te vermijden. Wrijf niet over de vulva-slijmvliezen en gebruik geen zeep. Milde zalven of verzachtende crèmes kunnen de barrière van een ontstoken vulva-huid helpen herstellen. Stop met onnodige vrij verkrijgbare behandelingen wanneer de symptomen chronisch of onduidelijk zijn. Als blootstelling onvermijdelijk is, kies dan voor producten met minimale, goed gekarakteriseerde ingrediënten.

Wanneer moeten patiënten worden doorverwezen naar een specialist in vulva-aandoeningen?

Voor artsen is het van cruciaal belang om het gesprek over de vulvahuid te normaliseren. Veel patiënten hebben deze symptomen in stilte gedragen en onnodig geleden. Patiënten met aanhoudende vulvaklachten verdienen een juiste diagnose en behandeling. Te veel patiënten zoeken jaren, soms decennia, naar antwoorden. Als de huid er niet normaal uitziet, niet reageert zoals verwacht, of als het ongemak steeds terugkeert, kan een verwijzing naar een specialist met expertise op het gebied van de vulva een levensveranderende ervaring zijn voor patiënten.

Raadpleeg een specialist in vulva-aandoeningen of een dermatoloog gespecialiseerd in vulva-aandoeningen wanneer:

• De symptomen houden langer dan 6-8 weken aan ondanks adequate behandeling, of de diagnose is onzeker.
• Er is sprake van littekenvorming, structurele veranderingen, verklevingen of vernauwing van de vagina.
• Er is sprake van een plaatselijke beschadiging, zweer, pigmentverandering of een niet-genezende plek.
• Bij kinderen wordt lichen sclerosus of vermoedelijke erosieve lichen planus vastgesteld.
• Een patchtest, systemische therapie of multidisciplinaire zorg is nodig.

Belangrijkste conclusies

Ontstekingen van de vulvahuid komen veel voor, maar worden vaak niet herkend of aangezien voor andere aandoeningen, waardoor de juiste behandeling wordt vertraagd. Zorgvuldig onderzoek van de vulvahuid, milde huidverzorgingspraktijken en tijdige doorverwijzing waar nodig kunnen de diagnose en de prognose voor de patiënt verbeteren. Door de bewustwording van deze aandoeningen te vergroten en te herkennen wanneer specialistische zorg nodig is, kunnen artsen een belangrijke rol spelen bij het sneller bieden van effectieve behandeling aan patiënten.

Bezoek de WaterWipes® Advies- & Verzorgingspagina voor deskundige artikelen over intieme huidverzorging, gevoelige huid, vrouwelijke hygiëne en dagelijkse verzorging. Je vindt er ook meer informatie over de WaterWipes® Feminine Care-lijn , ontwikkeld voor een milde intieme reiniging met minimale ingrediënten en speciaal voor de gevoelige huid.

Audrey Rutherford, MD, FAAD
Gecertificeerd dermatoloog, gespecialiseerd in aandoeningen van de vulva.

Veelgestelde vragen over de gezondheid van de vulvahuid

1. Wat is het verschil tussen de vulva en de vagina?

De vulva verwijst naar het uitwendige vrouwelijke geslachtsdeel, inclusief de schaamlippen, clitoris en de omliggende huid. De vagina is het inwendige, gespierde kanaal dat de baarmoeder met de buitenkant van het lichaam verbindt. Hoewel deze gebieden nauw met elkaar verbonden zijn, zijn het verschillende delen van de anatomie en kunnen ze verschillende gezondheidsproblemen veroorzaken.

1. Waarom jeukt of irriteert mijn schaamstreek?

Jeuk en irritatie van de schaamstreek kunnen verschillende oorzaken hebben, waaronder een gevoelige huid, contact met irriterende producten, ontstekingen van de huid, infecties of hormonale veranderingen. Omdat veel verschillende aandoeningen vergelijkbare symptomen kunnen veroorzaken, moet aanhoudende of terugkerende irritatie door een zorgverlener worden onderzocht.

1. Kan een gevoelige huid de schaamstreek aantasten?

Ja. De huid in het schaamgebied is gevoelig en kan sneller geïrriteerd raken door wrijving, vocht, reinigingsproducten en bepaalde ingrediënten. Door milde verzorgingsmethoden te gebruiken en onnodige producten te vermijden, kan de huidbarrière worden ondersteund en irritatie worden verminderd.

1. Zijn geparfumeerde producten veilig voor gebruik op de schaamstreek?

Geparfumeerde producten kunnen bij sommige mensen irritatie of allergische reacties veroorzaken, vooral bij een gevoelige huid. Veel zorgverleners raden aan om onnodige geurstoffen te vermijden en te kiezen voor producten met minimale, goed gekarakteriseerde ingrediënten bij de verzorging van de schaamstreek.

1. Kan de menopauze jeuk of irritatie aan de schaamlippen veroorzaken?

Ja. Tijdens de menopauze kunnen dalende oestrogeenwaarden de vulva, vagina en omliggende weefsels beïnvloeden. Dit kan bijdragen aan symptomen zoals droogheid, jeuk, een branderig gevoel, verhoogde gevoeligheid en ongemak tijdens intimiteit.